1. หัวข้อ “Maintaining Peace in a Neighborhood Torn by Separatism: The Case of Satun Province in Southern Thailand” (เอกสารประกอบการสัมมนา, slide presentation (Thai), (English))
Mr. Thomas I. Parks
Southeast Asia Studies, SAIS, Johns Hopkins University, U.S.A.

2. หัวข้อ “ลาว ในทรรศนะของไทย” (เอกสารประกอบการสัมมนา, slide presentation)
ผศ. ดร. ทวีศิลป์ สืบวัฒนะ
คณบดีคณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม

3. หัวข้อ “เจ๊กและแขกกับสังคมไทย: พินิจปัญหาคนไทยมุสลิมเชื้อสายมลายูจากประสบการณ์คนไทยเชื้อสายจีน” (เอกสารประกอบการสัมมนา, slide presentation)
รศ. ดร. เกษียร เตชะพีระ
คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

2. หัวข้อ “บทบาทของชุมชนในการสร้างความสมานฉันท์ภายใต้ความเหลื่อมล้ำและบริบทที่เปลี่ยนไปในสังคม” (เอกสารประกอบการสัมมนา, slide presentation)
นายกิติศักดิ์ สินธุวนิช
รองเลขาธิการสำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ

ความสมานฉันท์ภายใต้ความเหลื่อมล้ำในสังคม

นอกจากเหตุผลเบื้องหลังความขัดแย้งในสังคมที่มาจากความแตกต่างทางวัฒนธรรม และชาติพันธุ์ หรือทางด้านอื่นๆ ในขณะเดียวกันความขัดแย้งก็อาจไม่ได้มีที่มาจากความต่าง แต่มาจาก “ ความไม่เท่าเทียม” กัน เช่น ความเหลื่อมล้ำของรายได้ เป็นต้น

ในหลายครั้ง ความต่างและความเหลื่อมล้ำก็ผสมปนเปกัน ทำให้ยากจะแยกจากกันได้ และมีอิทธิพลเกี่ยวเนื่องกันอีกต่างหาก เช่นชนกลุ่มน้อยทางศาสนาในประเทศหนึ่ง ๆ อาจมีฐานะทางเศรษฐกิจด้อยกว่าคนกลุ่มใหญ่ที่นับถือศาสนาหลัก เพราะมี “พื้นที่ทางสังคมเศรษฐกิจ (socio-economic space)” คับแคบกว่า

ทุกสังคมมีความเหลื่อมล้ำ มากบ้างน้อยบ้างแล้วแต่กรณี ความเหลื่อมล้ำนี้จะกลายเป็นความขัดแย้งหรือไม่ ขึ้นอยู่กับว่าสังคมโดยรวมมองความเหลื่อมล้ำที่มีอยู่ว่ามีความชอบธรรมมากน้อยเพียงใด หากความเหลื่อมล้ำเป็นผลสืบเนื่องจากความสามารถและความพากเพียรที่แตกต่างกันหรือเกิดจากการเลือกโดยสมัครใจ ความขัดแย้งก็มักจะไม่เกิดขึ้น ตัวอย่างเช่นสังคมสิงคโปร์ซึ่งสังคมมิได้ตั้งข้อสงสัยต่อผู้มีรายได้สูงเพราะเห็นว่าได้มาด้วยความสามารถภายใต้ระบบที่เป็นธรรมต่อทุกฝ่าย

แต่หากความเหลื่อมล้ำมีความไม่ชอบธรรม โดยผู้ด้อยโอกาสถูกเอารัดเอาเปรียบจากผู้มีอภิสิทธิ์ ก็ย่อมจะก่อให้เกิดความขัดแย้ง และหากความไม่ชอบธรรมขยายวงกว้างและลงลึก ความขัดแย้งก็อาจรุนแรงขึ้นเป็นเงาตามตัว ยิ่งความเหลื่อมล้ำประเภทนี้มีมากเท่าไร ความขัดแย้งก็รุนแรงเท่านั้น

ประเทศไทยมีความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจค่อนข้างมาก ทั้งในด้านการกระจายรายได้ การกระจายทรัพย์สิน และก่อให้เกิดความขัดแย้งที่ดูเหมือนจะแสดงความชัดเจนมากขึ้นเรื่อย ๆ ดังนั้นจึงควรพิจารณาศึกษาเรื่องนี้อย่างจริงจังและอย่างเป็นระบบ โดยประเด็นที่จักนำมาพิจารณาในกลุ่มนี้รวมประเด็นเรื่อง 1) ประวัติศาสตร์ความขัดแย้งที่เกิดจากความเหลื่อมล้ำในต่างประเทศ
2) ภาพรวมความเหลื่อมล้ำด้านรายได้ ด้านทรัพย์สินของไทย โดยรวมทั้งความเหลื่อมล้ำในมิติเชิงพื้นที่ 3) ปรากฏการณ์ทางเศรษฐกิจสังคมไทยที่แสดงถึงความขัดแย้งที่เกิดจากความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจ และความพยายามลดความเหลื่อมล้ำ 4) แนวทางและประสบการณ์ป้องกันความขัดแย้งที่เกิดจากความเหลื่อมล้ำ เช่น การสร้างความมีส่วนร่วมในการตัดสินใจทางสังคมและการเมือง การช่วยเหลือผู้ด้อยโอกาส เป็นต้น

การดูแลปัญหาความขัดแย้งในการบริหารจัดการทรัพยากรธรรมชาติ

กลุ่มนี้จะพิจารณาปัญหาความขัดแย้งที่อาจจะมาจากการบริหารจัดการทรัพยากรธรรมชาติ โดยเน้นเรื่องของการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ ดิน และการใช้ประโยชน์ที่ดิน

การบริหารจัดการทรัพยากรน้ำของประเทศเป็นประเด็นที่มีปัญหามาโดยตลอด ซึ่งนับวันปัญหายิ่งเพิ่มขึ้นเนื่องจากความต้องการน้ำที่เกิดขึ้นตามการเจริญเติบโตของประเทศ ในขณะที่น้ำต้นทุนมีปริมาณคงที่ ภาครัฐจึงได้มีการแก้ไขปัญหาโดยโครงการต่างๆ เช่น โครงการ Water Grid การสร้างเขื่อนเก็บกักน้ำเพิ่มเติม การผันน้ำระหว่างลุ่มน้ำทั้งลุ่มน้ำภายในประเทศและจากลุ่มน้ำต่างประเทศ เป็นต้น ซึ่งโครงการต่างๆ ก่อให้เกิดความขัดแย้งจากฝ่ายที่เห็นด้วยและฝ่ายที่ไม่เห็นด้วยตลอดมา

คงปฏิเสธไม่ได้ว่าเมื่อการเจริญเติบโตของประเทศเพิ่มสูง ทำให้มีการขยายชุมชน เมือง และพื้นที่อุตสาหกรรม ส่งผลให้มีความต้องการใช้ที่ดินมากขึ้นเรื่อยๆ ในขณะที่ที่ดินที่เหมาะแก่การใช้ประโยชน์มีพื้นที่จำกัด จึงทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงลักษณะการใช้ประโยชน์ที่ดินอย่างมากมาย ในบางพื้นที่ที่ดินที่เคยใช้ประโยชน์ด้านเกษตรกรรมถูกเปลี่ยนไปเป็นการใช้ประโยชน์ในภาคอุตสาหกรรม หรือภาคบริการส่งผลกระทบต่อพื้นที่โดยรอบในด้านต่างๆ เช่น มีการเปลี่ยนแปลงรูปแบบการใช้น้ำ เส้นทางเดินของน้ำ ความสามารถในการซับน้ำ โครงสร้างทางสังคม
เป็นต้น นอกจากนี้ การขาดแคลนที่ดินยังส่งผลให้เกิดการบุกรุกพื้นที่ป่าและพื้นที่สาธารณะ ซึ่งทั้งหมดนี้ก่อให้เกิดปัญหาความขัดแย้งต่างๆ ตลอดมา และนับวันจะยิ่งทวีความรุนแรงยิ่งขึ้น

การระดมความคิดในกลุ่มนี้จะพิจารณาแนวทางในการบริหารจัดการ ทั้งในเรื่องทรัพยากรน้ำ และทรัพยากรดินและการใช้ที่ดิน เพื่อที่จะดูแลความขัดแย้งต่างๆ ไม่ให้บานปลายกลายเป็นปัญหาใหญ่ของสังคมได้

การประสานความขัดแย้งในด้านแรงงานของไทย

แรงงานไทยในปัจจุบันมีจำนวนไม่ต่ำกว่า 35 ล้านคนซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญในการผลิตและขับเคลื่อนระบบเศรษฐกิจของประเทศไทย ในแง่ปริมาณในภาพรวม แรงงานยังขาดดุลยภาพทั้งทางอุปสงค์และอุปทาน คือมีการขาดแคลนแรงงานในบางสาขาและบางระดับและมีแรงงานส่วนเกินในบางระดับ บางสาขาโดยมากกว่าร้อยละ 90 ทำงานอยู่สาขาอาชีพต่างๆ ภายในประเทศ และอีกส่วนหนึ่งเดินทางไปทำงานในต่างประเทศ ขณะเดียวกันผลจากการขาดแคลนแรงงานระดับบนและระดับล่างในบางกิจการทำให้มีแรงงานฝีมือจากต่างประเทศเข้ามาทำงานในประเทศไทยเกือบแสนคนในระดับฝีมือ และมากกว่า 1.3 ล้านคนในระดับไร้ฝีมือ ซึ่งในจำนวนนี้บางส่วนเป็นแรงงานผิดกฎหมายลักลอบเข้ามาจากประเทศเพื่อนบ้านพร้อมๆ กันนี้ก็ยังมีประชากรไร้สัญชาติอีกมากกว่า 3 แสนคน กระจายอยู่ตามชายแดนในหลายจังหวัดของประเทศ การหลั่งไหลเข้ามาของแรงงานต่างด้าวเป็นกรณีหนึ่งที่ก่อให้เกิดความขัดแย้งในรูปแบบต่างๆ ทั้งที่มองเห็นและมองไม่เห็น เช่น ปัญหามาตรฐานแรงงาน ปัญหาสังคม อาชญากรรม และการสาธารณสุข ตลอดจนปัญหาการแย่งงานทำและแรงกดดันต่อค่าจ้างของแรงงานเจ้าของประเทศ

สาเหตุของความขัดแย้งทางด้านแรงงานมีหลากหลาย โดยนอกจากเรื่องความต้องการและความขาดแคลนแรงงานแล้ว การอยู่ร่วมกันของแรงงานหมู่มากภายใต้กฎหมายหลากหลายฉบับ ทำให้เกิดความขัดแย้งในแวดวงแรงงานหลายๆ ด้าน ความไม่ชัดเจนของผลกระทบจากการเปิดการค้าเสรีกับการเคลื่อนย้ายแรงงานจากต่างประเทศกับแรงงานในประเทศ ผลกระทบจากการใช้แรงงานต่างด้าวกับแรงงานไทยในทุกระดับตลาดแรงงานไทยและระดับการใช้เทคโนโลยีของไทย ปัญหาการคุ้มครองแรงงานในระบบรวมทั้งแรงงานต่างด้าวยังไม่ทั่วถึง ขณะที่มีความพยายามที่จะทำให้แรงงานนอกระบบได้รับความคุ้มครองมากขึ้น ปัญหาการ
บีบคั้นในด้านค่าครองชีพกับความพอเพียงของค่าจ้างและสวัสดิการ ความไม่สอดคล้องและไม่เพียงพอของค่าตอบแทนและสวัสดิการของคนไทยในหลากหลายอาชีพ รวมไปถึงปัญหาด้านแรงงานสัมพันธ์และความไม่มั่นคงในชีวิตของแรงงานไทย การดูแลปัญหาความขัดแย้งที่อาจจะเกิดขึ้นจากประเด็นเหล่านี้จะนำมาร่วมระดมความคิดกันในกลุ่มนี้

ระบบค่านิยมของคนไทยกับการสร้างสังคมสมานฉันท์

ทำไมสังคมไทยจึงกลายเป็นสังคมที่ไม่สมานฉันท์ ทั้งที่เราเคยเชื่อกันว่า คนไทยมีความสามารถในการอยู่ร่วมกันกับคนกลุ่มต่างๆ ที่แตกต่างจากเรามาด้วยดีมาโดยตลอด คำตอบส่วนหนึ่งต่อคำถามดังกล่าวน่าจะเกี่ยวข้องกับระบบค่านิยมของคนไทย โดยเฉพาะค่านิยมในเรื่องขันติธรรม (tolerance) ในการอยู่ร่วมกัน ความเชื่อต่อประสิทธิผลในการใช้ความรุนแรงและความเด็ดขาดในการแก้ไขปัญหา ตลอดจนการยอมรับและให้เกียรติต่อ “ความเป็นอื่น” (otherness) ของบุคคลที่เราเชื่อว่าไม่ใช่ “พวกเรา”

คนไทยกำลังขาดขันติธรรม นิยมความเด็ดขาดและรุนแรง และรังเกียจคนที่แตกต่างจากเราจริงหรือไม่ ถ้าเป็นเช่นนั้นจริง เราจะแก้ไขปัญหาอย่างไร ระบบการศึกษา และการหล่อหลอมทางวัฒนธรรมผ่านสื่อสารมวลชนที่เป็นอยู่ในปัจจุบันส่งเสริมหรือเป็นอุปสรรคต่อการสร้างสังคมสมานฉันท์ในประเทศไทย

กลุ่มนี้จะอภิปรายถึงประเด็นดังกล่าวข้างต้น บนพื้นฐานของการศึกษาในเชิงประจักษ์ (empirical study)