Publication Code: Y93N
โดย วิยุทธ์ จำรัสพันธุ์
สารบัญ
รายงานเรื่อง "การเปลี่ยนแปลงทางสังคมวัฒนธรรมและการพัฒนาทางการเมืองในประเทศไทยใช่วง 1950-1990 : กรณีศึกษาภาคอีสาน" เป็นการวิจัยเอกสารที่เกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ การเมือง และสังคมวัฒนธรรม ในช่วง 40 ปีที่ผ่านมา นับตั้งแต่ หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 และเป็นส่วนหนึ่งของความร่วมมือระหว่างสถาบันวิจัยและพัฒนา มหาวิทยาลัยขอนแก่นกับมูลนิธิสถาบัน วิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (TDRI) ในการร่วมดำเนินการวิจัยเรื่อง "Socio-cultural Change and Political Development in Thailand, 1950-1990" ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของโครงการวิจัยใหญ่ เรื่อง "Thailand toward the year 2010: The Dynamics of Thailand Development and Strategies of the Future" ของ TDRI โครงการวิจัยนี้ต้องการที่จะทำความเข้าใจกระบวนการและผลกระทบของการเปลี่ยนแปลงทางสังคม การเมือง และวัฒนธรรม ซึ่งเกิดขึ้นในสังคมไทยตลอดระยะเวลา 40 ปีที่ผ่านมา โดยมีความคิดพื้นฐานว่าการเข้าใจกระบวนการของ การเปลี่ยนแปลงในอดีตจะมีความสำคัญต่อการกำหนดนโยบายการพัฒนาที่ยั่งยืนในอนาคต
วัตถุประสงค์ของโครงการวิจัยนี้ คือ เพื่อที่จะศึกษากระบวนการการเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างสังคม วัฒนธรรม และการเมือง และค่านิยมขั้นพื้นฐานในรอบ 40 ปีที่ผ่านมา และเพื่อศึกษาการแก้ปัญหาและการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงของสังคมอีสาน
การวิเคราะห์การเปลี่ยนแปลงของภูมิภาคอีสานจะครอบคลุมการพิจารณาใน
3 ด้าน ที่มีความเกี่ยวพันกันคือ
ความสัมพันธ์เชิงโครงสร้าง
เป็นการศึกษากระบวนการเปลี่ยนแปลงของความสัมพันธ์ของกลุ่มคนต่าง
ๆ คือ ชาวนา นักธุรกิจ
นักการเมืองท้องถิ่น
และข้าราชการ
การเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจการเมืองในระดับชาติกับการขยายตัวของผู้นำทางธุรกิจการค้าในระดับท้องถิ่น
ผลกระทบของ
การดำเนินโครงการพัฒนาต่าง ๆ
ของรัฐบาลที่มีต่อกลุ่มคนต่าง ๆ
เหล่านี้
การเปลี่ยนแปลงของค่านิยม
เป็นการวิเคราะห์ค่านิยมและทัศนคติ
ของคนกลุ่มต่าง ๆ
ผลจากการเปลี่ยนแปลงของค่านิยมและความขัดแย้งของค่านิยมเก่ากับค่านิยมใหม่
กลยุทธ์ในการปรับตัวต่อ
การเปลี่ยนแปลง
เป็นการศึกษาว่ากลุ่มต่างๆ
มีปฏิกิริยาตอบโต้ต่อการเปลี่ยนแปลงและใช้วิธีการใดในการปรับต่อการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น
สำหรับเนื้อหาสาระของการศึกษาในระดับภูมิภาคนั้น ครอบคลุมประเด็นหลักที่ทางโครงการวิจัยเห็นว่ามีความสำคัญ 5 ประเด็นด้วยกันคือ
1. พัฒนาการของการผลิตเชิงพาณิชย์ (Stages of Commercialization) เป็นกระบวนการที่มีความสำคัญที่ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในค่านิยม ทัศนคติ และความสัมพันธ์เชิงโครงสร้างของคนกลุ่มต่าง ๆ ในภูมิภาค โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ชาวนา พ่อค้า นักการเมืองท้องถิ่น และกลุ่มข้าราชการ เมื่อเกิดการเปลี่ยนแปลงในด้านของการผลิตเชิงพาณิชย์ทั้งในภาคเกษตรกรรม อุตสาหกรรม และบริการมากยิ่งขึ้น คนกลุ่มต่าง ๆ เหล่านี้ มีการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงนั้นอย่างไร และที่สำคัญ คือคนกลุ่มใดที่ได้หรือเสียประโยชน์จากการเปลี่ยนแปลงนั้น
2. การขยายตัวของรัฐ (Expansion of State) เป็นการศึกษากระบวนการและลักษณะการขยายตัวของรัฐไปยังภูมิภาคต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นในรูปของการดำเนินนโยบายหรือการดำเนินโครงการพัฒนาต่าง ๆ ในอันที่จะให้บริการและควบคุมการดำเนินชีวิตของ กลุ่มคนในภูมิภาค ซึ่งแน่นอนว่าจะก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในความสัมพันธ์เชิงโครงสร้าง ค่านิยม และทัศนคติของคนกลุ่มต่าง ๆ ซึ่งแต่ละกลุ่มย่อมมีวิธีการที่จะปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงที่ต่างกันออกไป
3. การเปลี่ยนแปลงในด้านอุดมการณ์และระบบค่านิยม (Ideological Change) เราอาจถือว่าอุดมการณ์เป็นระบบทางวัฒนะธรรมอันหนึ่ง ซึ่งสะท้อนให้เห็นค่านิยม ทัศนคติ และโลกทัศน์ของคนกลุ่มต่าง ๆ ที่มีต่อตัวเองและสังคม ในการวิจัยตามโครงการนี้ พยายามที่จะศึกษาอุดมการณ์หลัก ๆ ของสังคมไทย ที่คนโดยทั่วไปยึดถืออยู่ร่วมกัน เช่น ค่านิยมในเรื่อง "ความเกรงใจ" "บุญคุณ" เป็นต้น นอกจากนี้ ยังรวมถึงอุดมการณ์ที่เกี่ยวกับการทำมาหากิน ชีวิตความเป็นอยู่ ระบบความเชื่อ และอื่น ๆ ด้วย สิ่งที่โครงการวิจัยนี้พยายาม หาคำตอบก็คือ กลุ่มต่าง ๆ ได้มีการเปลี่ยนแปลงในด้านอุมการณ์อย่างไร และสิ่งนี้นำไปสู่การเปลี่ยนแปลงในด้านความสัมพันธ์ เชิงโครงสร้างมากน้อยเพียงใด ที่สำคัญคือ คนกลุ่มต่าง ๆ ให้คำนิยามและใช้อุดมการณ์เป็นเครื่องมือในการปรับตัวอย่างไรบ้าง
4. การเข้าถึงและผลกระทบของข้อมูลข่าวสาร (Access and Impact of Information) ข้อมูลข่าวสารที่ถูกส่งออกไปจากแหล่งผลิต มิได้เป็นเรื่องของความรู้พื้นฐานหรือเชิงเทคนิคแต่เพียงอย่างเดียว สิ่งที่ผูกติดไปกับข่าวสาร ได้แก่ ค่านิยม ทัศนคติ และโลกทัศน์ ในการวิเคราะห์เกี่ยวกับเรื่องนี้ จะเป็นการแยกแยะประเภทของข้อมูลข่าวสารจากแหล่งข่าวสารและโอกาสที่กลุ่มต่าง ๆ จะได้รับข่าวสาร ผลกระทบของข่าวสารที่มีต่อการเปลี่ยนแปลงในค่านิยม ทัศนคติของคน และความสัมพันธ์เชิงโครงสร้างที่สำคัญ คือ คนกลุ่มต่าง ๆ ใช้ข้อมูลข่าวสารที่ได้รับเป็นเครื่องมือในการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงอย่างไรบ้าง
5. ความสัมพันธ์ของเมืองกับชนบท (Urban-Rural Relations) เป็นการวิเคราะห์ความเจริญเติบโตของเมืองในระดับภูมิภาค และผลที่เกิดขึ้น ต่อชุมชนชนบทที่อยู่รอบ ๆ ศูนย์กลางความเจริญเติบโตของเมืองนั้น นอกจากนี้ ยังรวมถึงการศึกษาความสัมพันธ์ของเมืองและชนบท ในด้านเศรษฐกิจและสังคมด้วย โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การเคลื่อนย้ายแรงงานจากชนบทสู่เมืองเมื่อระดับของความเป็นเมืองเพิ่มขึ้น
ในรายงานการวิจัยเอกสารฉบับนี้ คณะวิจัยได้นำเสนอการศึกษาการเปลี่ยนแปลงของประเด็นหลักทั้ง 5 ประเด็น และพยายามวิเคราะห์ถึง ผลกระทบที่ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในความสัมพันธ์เชิงโครงสร้างระหว่าง ชาวนา พ่อค้า นักการเมืองท้องถิ่น และกลุ่มข้าราชการใน ภูมิภาคอีสานตลอดระยะเวลา 40 ปีที่ผ่านมา และคนแต่ละกลุ่ม โดยเฉพาะอย่างยิ่งชาวนาอีสานได้รับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลง ที่เกิดขึ้นอย่างไร ค่านิยมเปลี่ยนไปอย่างไร และที่สำคัญคือ คนกลุ่มต่าง ๆ ได้ใช้กลยุทธ์ใดในการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น
สำหรับวิธีการศึกษา ประกอบด้วยการศึกษาวิจัยเอกสารและการศึกษาเฉพาะกรณี ในประเด็นสำคัญที่ได้จากการศึกษาเอกสาร ทั้งนี้ เพื่อให้ได้รายละเอียดและเห็นภาพของการเปลี่ยนแปลงที่ชัดเจนยิ่งขึ้นในระดับชุมชนของชาวอีสาน
เอกสารชิ้นนี้
เป็นการประมวลภาพการเปลี่ยนแปลงทางสังคม
วัฒนธรรม
และการพัฒนาการเมืองของภาคอีสาน
ตั้งแต่ช่วง ค.ศ. 1950-1990
โดยอาศัยข้อมูลจากการวิจัยเอกสารและรายงานการวิจัยกรณีศึกษาเรื่อง
การผลิตเชิงพาณิชย์ภายใต้เงื่อนไขสัญญา
การเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดิน
และการประกอบอาชีพของชุมชนชานเมืองหลักและผู้นำท้องถิ่นอีสานกับเครือข่ายความสัมพันธ์
ธันวาคม 2536