Publication Code: Y93J

ผู้นำท้องถิ่นอีสานกับเครือข่ายความสัมพันธ์: กรณีศึกษาสมาชิกสภาเทศบาล

โดย ดารารัตน์ เมตตาริกานนท์

สารบัญ

การวิจัยครั้งนี้มุ่งศึกษาปัจจัยที่ทำให้ผู้นำก้าวเข้าสู่ตำแหน่งและมีบทบาทเป็นผู้นำท้องถิ่น   รวมทั้งต้องการทราบถึงลักษณะความสัมพันธ์ ของผู้นำกับเครือข่าย  โดยผู้วิจัยได้เลือกพื้นที่ศึกษาเฉพาะเขตเทศบาลเมืองเก่า ซึ่งเป็นชุมชนแห่งหนึ่งในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เน้นกรณีศึกษาสมาชิกสภาเทศบาลชุดปัจจุบัน  ซึ่งผู้วิจัยได้ใช้วิธีวิจัยทั้งจากเอกสารและจากการศึกษาชุมชน   โดยผู้วิจัยได้เข้าไปศึกษา ชุมชนด้วยตนเอง และได้เข้าไปสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วมอย่างใกล้ชิด รวมทั้งมีการสัมภาษณ์ผู้นำอย่างละเอียด เพื่อให้ได้ข้อมูล ที่สมบูรณ์และถูกต้องที่สุด

จากการศึกษาพบว่า กลุ่มชนที่มีบทบาทกุมอำนาจทางการเมืองในระยะแรกของการตั้งเมือง คือ กลุ่มไทยอีสาน  ครั้นหลังปฏิรูปการปกครอง ในสมัยรัชการที่ 5 ได้เปิดโอกาสให้คนกลุ่มต่างๆ เข้ามามีบทบาททางการเมืองได้มากขึ้น ไม่จำกัดอยู่เฉพาะกลุ่มหรือตระกูล  โดยอาศัย
"ความรู้" เข้าสู่ระบบราชการ  นอกจากนี้โอกาสยังเปิดกว้างมากขึ้นสำหรับบุคคลทั่ว ๆ ไป  เนื่องจากนโยบายของรัฐที่เน้นการกระจาย อำนาจสู่ท้องถิ่นในรูปของเทศบาล มีผลให้ประชาชนเข้ามามีส่วนทางการเมืองได้ ดังนั้น จึงปรากฏว่าผู้นำท้องถิ่นระยะแรก ๆ คือ กลุ่มผู้นำได้ผ่านการศึกษาแบบใหม่ที่มีเชื้อสายไทยอีสาน อย่างไรก็ตาม การเมืองท้องถิ่นเริ่มเปลี่ยนแปลงไป โดยเฉพาะหลังปี พ.ศ. 2518-จนถึงปัจจุบัน  แกนนำของกลุ่มที่กุมอำนาจการปกครองท้องถิ่นกลายเป็นกลุ่มพ่อค้าชาวจีน อันเป็นผลมาจากการขยายตัวทางเศรษฐกิจ ของภาคเอกชน ซึ่งต้องมีความเกี่ยวข้องกับภาครัฐบาลอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ประกอบกับนโยบายของรัฐที่เปิดกว้างมากขึ้น  กอปรกับค่านิยม ที่เปลี่ยนแปลงไปเป็นการต้องการชื่อเสียง เกียรติยศ จึงทำให้พ่อค้าชาวจีนเข้ามามีบทบาททางการเมืองโดยตรง ซึ่งถือได้ว่าเป็นการปรับตัว ของพ่อค้าชาวจีนเพื่อสนองตอบต่อระบบเศรษฐกิจที่มีการขยายตัว เพื่อปกป้องคุ้มครองผลประโยชน์ของตน

สำหรับกลุ่มการเมืองที่มีบทบาทกุมอำนาจท้องถิ่นที่ศึกษานี้ แกนนำของกลุ่มและเครือญาติมาจากการเติบโตของธุรกิจก่อสร้างและ
บริการ-บันเทิง ร่วมกับกลุ่มพ่อค้าชาวจีนในเมืองโดยมีสายสัมพันธ์กับผู้นำคุ้มต่าง ๆ ที่มีเชื้อสายไทยอีสาน ได้ร่วมกันจัดตั้งกลุ่มการเมืองขึ้น  ปัจจัยหนึ่งที่ทำให้กลุ่มการเมืองกลุ่มนี้ประสบผลสำเร็จ ก็คือ "ทุน" ซึ่งถือว่าเป็นปัจจัยสำคัญอันเป็นที่มาของอำนาจนั้นอยู่ที่แกนนำของกลุ่ม  โดยเฉพาะที่ผู้นำกลุ่มบุคคลต่างๆ  ภายในกลุ่มถือว่ามีความสัมพันธ์เชิงอุปถัมภ์ทางการเมืองซึ่งกันและกัน บุคคลในกลุ่มที่จะเข้าสู่อำนาจ ทางการเมืองได้นั้น จะต้องอาศัยฐานเครือข่ายความสัมพันธ์ของสมาชิกแต่ละคนช่วยกันหาคะแนนเสียงให้แก่กลุ่ม

ส่วนฐานเครือข่ายความสัมพันธ์ที่สำคัญ ๆ ที่มีส่วนช่วยให้กลุ่มการเมืองประสบความสำเร็จ ได้แก่ ฐานของเครือข่ายความสัมพันธ์ทางด้าน เครือญาติ ทางด้านการค้า ทางด้านประเพณีวัฒนธรรม และฐานของเครือข่ายความสัมพันธ์ทางด้านองค์กรหรือกลุ่มต่าง ๆ ได้แก่ กลุ่มลูกเสือชาวบ้าน กลุ่มสตรี หอการค้า มูลนิธิ สโมสรไลอ้อนส์-สโมสรโรตารี่ ฯลฯ จากเครือข่ายต่างๆ ที่มีอยู่อย่างกว้างขวางลึกซึ้งเหล่านี้ จึงทำให้กลุ่มการเมืองที่ศึกษานี้ประสบผลสำเร็จในสนามเลือกตั้งแทบทุกครั้ง  นอกจากนี้ กลุ่มการเมืองนี้ยังบทบาทผลักดันการเมือง อยู่เบื้องหลังความสำเร็จของนักการเมืองตั้งแต่ระดับจังหวัดจนถึงระดับประเทศ ดังนั้น จะเห็นได้ว่า ศักยภาพและบทบาทของกลุ่ม การเมืองท้องถิ่นนี้มีความสำคัญยิ่ง และยังมีแนวโน้มของการกระจุกตัวของอำนาจ ซึ่งอาจก่อให้เกิดปัญหาด้านการครอบครองและแบ่งปัน ทรัพยากร  อันอาจนำไปสู่ความขัดแย้งทางการเมืองท้องถิ่นในอนาคตได้  นอกจากนี้จากการที่กลุ่มพ่อค้าชาวจีนเข้ามามีบทบาท ทางการเมืองท้องถิ่นนี้ น่าจะทำให้ผู้นำท้องถิ่นกลุ่มนี้สามารถโยงใยสายสัมพันธ์ถึงผู้นำระดับที่สูงกว่าได้  ขณะเดียวกันก็มีโอกาสเข้าถึง แหล่งข้อมูลข่าวสารต่าง ๆ อันเอื้อประโยชน์ต่อกลุ่มตนได้มากกว่ากลุ่มอื่น อีกทั้งเครือข่ายความสัมพันธ์ที่กลุ่มเข้าไปมีบทบาท น่าจะมิได้จำกัดเฉพาะเพียงการอุปถัมป์ทางการเมือง แต่อาจผูกพันไปจนถึงการอุปถัมป์ทางเศรษฐกิจซึ่งกันและกันก็เป็นได้
 
 

ธันวาคม 2536