Publication Code: N23

ดัชนีสารสนเทศเชิงพื้นที่

สารบัญ

สารสนเทศเชิงพื้นที่มีความสำคัญมาทุกยุคทุกสมัย   ไม่ว่าจะเป็นในสมัยโบราณที่เริ่มใช้ในด้านการทหาร   จนถึงปัจจุบันที่มีการใช้สารสนเทศเชิงพื้นที่อย่างแพร่หลายในหลายสาขาวิชาการ   หลายหน่วยงาน ผลที่เห็นได้อย่างชัดเจนก็คือ จะมีสารสนเทศเชิงพื้นที่มากมายในหน่วยงานต่างๆ ในหลายวัตถุประสงค์ เมื่อหน่วยงานอื่นๆ ไม่ว่าจะเป็นภาคราชการ เอกชน หรือบุคคลที่สนใจต้องการที่จะใช้สารสนเทศเชิงพื้นที่เหล่านั้น เขาจะทราบได้อย่างไรว่าสารสนเทศเชิงพื้นที่ที่ตนต้องการมีหน่วยงานใดจัดทำแล้วบ้าง และจะเข้าถึงสารสนเทศเหล่านั้นได้อย่างไร   สิ่งแรกที่เขาเหล่านั้นคิดถึงจะได้แก่ ดัชนีสารสนเทศเชิงพื้นที่ ซึ่งจะเป็นสิ่งที่บ่งบอกว่าในงานด้านต่างๆ เช่น การใช้ที่ดิน ธรณีวิทยา ขอบเขตการปกครอง คุณภาพน้ำ-อากาศ ภูมิอากาศ ประชากร ป่าไม้ ป่าสงวน อุทกวิทยา ฐานข้อมูลชนบท (กชช2ค) ปริมาณการจราจร ตลอดจนข้อมูลภาพถ่ายจากดาวเทียม ว่าหน่วยงานใดที่จัดทำแล้วบ้าง   ในพื้นที่ใดจะเข้าถึงสารสนเทศเหล่านั้นได้อย่างไร ติดต่อกับใคร หมายเลขโทรศัพท์-โทรสาร ฯลฯ

ในการจัดทำดัชนีสารสนเทศเชิงพื้นที่ทางสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (TDRI) ได้เลือกการเก็บข้อมูลโดยการออกสัมภาษณ์ เพราะทำให้ได้ข้อมูลที่ละเอียดและทันสมัยมาก ถึงแม้ว่าการเก็บข้อมูลโดยการออกสัมภาษณ์นี้ จะมีปัญหาด้านกำลังคนและเวลา กระนั้นก็ตามทางคณะผู้ดำเนินการก็ได้เลือกเอาวิธีการออกสัมภาษณ์ในการรวบรวมข้อมูล ทั้งนี้เพื่อให้ได้ข้อมูลที่ดีที่สุด   TDRI มีประสบการณ์ด้านการออกสำรวจข้อมูล GIS มาแล้ว 3 ครั้ง  ครั้งแรกในปี พ.ศ. 2530ได้ออกสำรวจ ณ สถานที่เป้าหมาย    ในฐานะเป็นส่วนหนึ่งของคณะผู้ดำเนินโครงการพัฒนาลุ่มน้ำทะเลสาบสงขลาโดยการออกสัมภาษณ์   ครั้งที่สองในปีพ.ศ. 2532 ใช้วิธีการออกแบบสอบถาม   ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการจัดประชุมสัมมนาในเรื่องการประยุกต์ใช้สารสนเทศในประเทศไทย   และครั้งที่สามในปีพ.ศ. 2534 เป็นการออกสัมภาษณ์ในโครงการจัดทำแผนหลักการจัดตั้งระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์   ให้แก่กระทรวงวิทยาศาสตร์เทคโนโลยีและการพลังงาน

จากการสัมภาษณ์พบว่า หน่วยงานส่วนใหญ่ไม่มีการจัดทำดัชนีสารสนเทศเชิงพื้นที่   ถึงแม้ว่าจะมีบางหน่วยงานที่จัดทำแต่การจัดทำดัชนีนั้นไม่ได้อยู่ในรูปของดิจิตอล   จากประสบการณ์ที่ผ่านมาพบว่า ดัชนีเกี่ยวกับสารสนเทศของหน่วยงานมักจะอยู่ในความทรงจำของคนเพียงไม่กี่คนเท่านั้น   ถ้าบุคคลเหล่านั้นไม่สามารถที่จะทำงานได้ในเวลาที่ต้องการ   ความทรงจำเกี่ยวกับดัชนีสารสนเทศเชิงพื้นที่ของหน่วยงานก็จะหายไปชั่วคราว   แต่ถ้าบุคคลสำคัญคนนั้นตายโดยที่ยังไม่ได้ถ่ายทอดต่อไปยังคนอื่น ดัชนีก็จะหายไปโดยสิ้นเชิง   หรือในบางกรณีหน่วยงานก็ตกลงกันเองไม่ได้ว่าตนเองควรจะมีสารสนเทศในพื้นที่ใดบ้าง ไม่ว่าจะมาจากสาเหตุใดก็ตาม   ดังนั้นการจัดเก็บดัชนีในรูปดิจิตอลจึงเป็นการจัดเก็บที่เหมาะสม   สมควรที่หน่วยงานจะมีนโยบายส่งเสริมให้มีการทำดัชนีสารสนเทศเชิงพื้นที่ระบบดิจิตอล

Canadian International Development Agency (CIDA) และสำนักงานคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ได้เล็งเห็นถึงความสำคัญของดัชนีสารสนเทศเชิงพื้นที่ในระบบดิจิตอลนี้เช่นกัน   จึงได้ให้ความสนับสนุนและช่วยเหลือแก่สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย   ในการจัดทำดัชนีสารสนเทศเชิงพื้นที่ของประเทศเพื่อเป็นการเริ่มต้น   และคาดว่าจะต้องมีการปรับปรุงให้ทันสมัยตามเวลาที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างแน่นอน

ระบบการจัดเก็บสารสนเทศเชิงพื้นที่โดยทั่วไปสามารถแบ่งได้เป็น 3 ชนิด คือ

• ตามจังหวัด: หน่วยงานส่วนใหญ่จะมีการจัดเก็บข้อมูลเชิงพื้นที่ตามจังหวัด   ประเด็นที่จัดเก็บ ได้แก่ การใช้ที่ดิน ดิน ประชากร ฯลฯ
• ตามระวางแผนที่ทหารมาตราส่วน 1: 50,000 เช่น กรมแผนที่ทหาร ธรณีวิทยา
• Thiessen: ในบางเรื่องบางประเด็นไม่สามารถที่จะใช้ระบบการเก็บข้อมูลเช่นเดียวกับที่กล่าวมาข้างต้นได้ โดยเฉพาะข้อมูลที่เป็นจุด เช่น ข้อมูลปริมาณน้ำฝน ถ้ามีการแสดงข้อมูลในรูปของเส้น contour จะต้องมีหลายชุดเพราะในแต่ละฤดูกาลปริมาณน้ำฝนจะแตกต่างกัน   ดังนั้นการใช้ thiessen จะเป็นวิธีที่สามารถเลือกข้อมูลที่ใกล้ชิดที่สุดสำหรับพื้นที่นั้นๆ

ส่วนรูปแบบการนำเสนอข้อมูลที่ดีที่สุด ได้แก่ การนำเสนอข้อมูลจากการทำ relational join ระหว่างดัชนีและคุณลักษณะเฉพาะ (attribute data) แต่อย่างไรก็ตาม สำหรับข้อมูลบางประเภทที่มีข้อมูลไม่มากนัก   รูปแบบการนำเสนอข้อมูลโดยตรงซึ่งจะไม่ผ่านการทำ relational join ดังที่กล่าวจะคล่องตัวและรวดเร็วกว่า

การนำเสนอดัชนีสารสนเทศเชิงพื้นที่จะมี 2 รูปแบบ คือ รูปแบบแรกสำหรับหน่วยงานที่มี GIS ฮาร์ดแวร์และซอล์ฟแวร์ และอีกรูปแบบหนึ่งสำหรับหน่วยงานที่ไม่มีอุปกรณ์ฮาร์ดแวร์และซอล์ฟแวร์ของระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ การนำเสนอจะเป็นในรูป windows workstation โดยใช้โปรแกรม object vision

มีนาคม 2535